Page 42 - Dosta Doğru Dergisi 1. Sayı
P. 42
AVVUFİ
ŞİİRDE
AYNA
Yaratanın en mütekâmil tecelli- işlemiş ve bu düşünceyle ilgili geniş bir anlam sahası
gâhı insandır. Fakat insan mer- oluşturmuşlardır. Nitekim mutasavvıflar, kalbin irfana
tebesinin sayısız olduğu söylenir. hazırlanmasını anlatırken ayna imgesini kullanmışlar-
Muhyiddin Arabî’ye göre insan-ı dır. İmam Gazâlî, Mevlânâ Celâleddin-i Rumî ve İbn-i
kâmil Allah’ın aynasıdır.1 Öyleyse Haldûn’un anlattıkları Rum ve Çin sanatkârlar arasında
Allah’ı en iyi yansıtan ayna Hz. geçen meşhur resim yarışması, Hakk’ın tecelligâhı olan
Muhammed’dir. Çünkü o, yaratıl- kalbin bu tecelli için hazırlanmasını ya da cilalanmasını
mışların en üstünü ve insanlığın anlatır. Yine Ferîdüddin-i Attâr’ın meşhur eseri Mantı-
kemal zirvesidir. Mutasavvıflara kut-Tayr’da vuslat anlatılırken de ayna imgesi kullanıl-
göre “Beni gören Hakk’ı görmüş- mıştır. Daha sonra divan edebiyatında vuslatı anlatan
tür.” hadisinin anlamı budur.2 Bu hemen bütün mesneviler bu imgeden mülhemdir. 19.
noktada mutasavvıf İslam düşü- Yüzyılda yaşamış mutasavvıf bir şair olan Salih Baba,
nürleri arasında önemli bir ayrılık bu imgeyi şöyle şiirleştirir:
yoktur. Mesela varlık felsefesi
konusunda İbnü’l-Arabî’ye zaman Halk-ı âlem cümlesi mir’âtım olmuştur benim
zaman itiraz eden İmam-ı Rab- Seyrederim her taraftan yâne yâne çâre ne
banî Hz. de varlık âlemini benzer Dinî-tasavvufi edebiyattaki kadar yaygın olmamakla
biçimde izah eder.3 Aslında bu birlikte divan şiirinde de ayna, benzer biçimde imgelen-
düşüncenin benzerlerine -temel- miştir. Din ve tasavvufun, bu şiirin en önemli kaynak-
de aynı olmamakla birlikte- Batı larından olduğu hatırlanırsa bunun sebebi daha iyi
felsefesinde de rastlanır. Aynanın anlaşılacaktır. Yenişehirli Avnî, Allah’ın kâinata tecel-
varlıkla münasebeti, Batı düşünce lisini ve âşığın gözünden kendi kendisini seyretmesini
tarihini de başından beri meşgul şöyle ifade eder:
etmiş ve bu konuda geniş bir iti- Çünkü sen âyîne-i kevne tecellâ eyledin
kat oluşmuştur. Fakat Doğu İslam Öz cemâlin çeşm-i âşıktan temâşâ eyledin
düşüncesiyle karşılaştırıldığında Yukarıda bahsedilen klasik İslam eserlerindeki hikâ-
Batı’daki ayna imgesinin daha yeyi şiirleştiren Neşâtî, kendini vuslata hazırlayan âşı-
somut bir tasarım olduğu görülür. ğın, saf bir ayna oluşunu, yani kendi iradesini ortadan
Varlık felsefesini yaratılış teme-
linde ele alan İslam âlimleri, bunu Mayıs 2013
ancak ayna, ışık, harf vb. imgeler
etrafında izah edebildiklerinden
ortaya son derce soyut bir düşün-
ce çıkmıştır.
Klasik İslam edebiyatı gele-
neğine bağlı mutasavvıf şairler
bu düşünceyi yüzyıllar boyunca
40 | Dosta Doğru
